Ewolucja systemu komunikowania w polityce.

Zmiany zachodz膮ce w komunikowaniu w聽 polityce[1]maj膮 charakter ewolucyjny. Tempo pojawiania si臋 nowych rozwi膮za艅 i mo偶liwo艣膰 powszechnej ich adaptacji oraz spo艂ecznej akceptacji, kt贸ra wp艂ywa na intensywno艣膰 przebiegu proces贸w modernizacyjnych zale偶y od... zale偶y ono zdaniem M.Kolczy艅skiego[1]od wielu czynnik贸w zwi膮zanych z: 聽


otoczeniem politycznym kampanii (typ systemu politycznego, system wyborczy, rodzaj wybor贸w, regulacje prawne i finansowe prowadzenia kampanii); systemem partyjnym (wymiar organizacyjny - typ partii, wymiar konkurencyjny - ilo艣膰 rywalizuj膮cych podmiot贸w oraz dynamika konkurencji); rozwojem i swobod膮 dost臋pu do 艣rodk贸w masowego przekazu (struktura systemu medialnego, zr贸偶nicowanie w艂asno艣ciowe i tematyczne, afiliacje polityczne medi贸w, aspekt prawnego uregulowania mo偶liwo艣ci reklamowania podmiot贸w rywalizuj膮cych podczas kampanii); stopniem profesjonalizacji doradztwa politycznego oraz rodzajem elektoratu (poziom strukturalizacji, lojalno艣ci partyjnej, kierunki przep艂ywu poparcia). W literaturze przedmiotu mo偶emy coraz cz臋艣ciej spotka膰 si臋 z twierdzeniem, 偶e "modernizacja kampanii politycznych jest integralnym elementem rozwoju komunikowania politycznego"[3]. Autorzy jego wskazuj膮 na prac臋 Jay G. Blumler'a i Dennisa Kavanagh'a[4], kt贸rzy wyodr臋bnili trzy fazy rozwoju systemu komunikowania politycznego, podkre艣laj膮c widoczno艣膰 zmian w sposobie kreowania kampanii politycznych, w tym wyborczych. Faza pierwsza, przypada na lata czterdzieste i pi臋膰dziesi膮te wieku dwudziestego. Przekazy polityczne mia艂y cz臋sto charakter konkretnych opinii czy wr臋cz postulat贸w partyjnych, ukierunkowanych na podtrzymanie lojalno艣ci wyborc贸w oraz wzmacnia艂y przede wszystkim grupowe wi臋zi wyborc贸w, jakie dominowa艂y w tym okresie. Faza druga, obejmuje okres od lat sze艣膰dziesi膮tych do lat osiemdziesi膮tych XX wieku. Na system komunikowania w polityce ogromny wp艂yw wywar艂o wynalezienie i rozpowszechnienie telewizji. Dostrzega si臋 cztery charakterystyczne zjawiska: upadek tradycyjnych wzor贸w rywalizacji mi臋dzypartyjnej, spowodowanych pojawieniem si臋 nowych mo偶liwo艣ci prezentacji ofert politycznych , przede wszystkim pierwszych p艂atnych reklam w Stanach Zjednoczonych, a jednocze艣nie zauwa偶alny by艂 spadek popularno艣ci prasy politycznej i klub贸w partyjnych. Kolejne zjawisko to wykreowanie nowego oblicza 艣rodk贸w komunikowania masowego w 艣wiadomo艣ci wyborc贸w. Media zacz臋to postrzega膰 jako niezale偶ne, neutralne politycznie, a tym samym bardziej wiarygodne i rzetelne. Jako kolejne zjawisko wymienia si臋 wzrost mo偶liwo艣ci wp艂ywania, za po艣rednictwem telewizji na grupy wyborc贸w wcze艣niej niemo偶liwych nawet do zidentyfikowania i wi臋ksze uzale偶nienie kampanii politycznych od emisji program贸w telewizyjnych, umasowienie i standaryzacja j臋zyka polityki w przekazach medialnych oraz personalizacja apelu politycznego. Jako ostatnie - wzrost roli kandydat贸w i lider贸w partyjnych. Faza trzecia, obejmuje lata dziewi臋膰dziesi膮te XX w. Charakterystyczne w tym okresie zjawiska to: rozw贸j nowych sposob贸w prezentacji oferty politycznej dzi臋ki upowszechnieniu zintegrowanych system贸w multimedialnych w艣r贸d spo艂ecze艅stwa (telewizja konwencjonalna i satelitarna, poczta tradycyjna i elektroniczna telefonia przewodowa i satelitarna, sieci kablowe, Internet) oraz wyodr臋bnianie zr贸偶nicowanych metod prowadzenia kampanii politycznych, ujmowanych pod k膮tem profesjonalizacji, modernizacji czy mediatyzacji.

Pojawienie si臋 uj臋cia marketingowego i rynkowego w polityce by艂o zjawiskiem naturalnym i nieuniknionym[5]. O zastosowaniu i coraz szerszym wykorzystaniu koncepcji marketingu w komunikowaniu w polityce zadecydowa艂y, g艂贸wnie trzy czynniki: upowszechnienie telewizji, wykorzystanie bada艅 opinii publicznej oraz wprowadzenie reklam na ulicach i w 艣rodkach masowego przekazu (reklama zewn臋trzna). W tym miejscu warto podj膮膰 pr贸b臋 uszeregowania pewnych znacz膮cych, moim zdaniem trend贸w, kt贸re b臋d膮 tym samym odwzorowywa艂y kolejne etapy rozwoju koncepcji marketingowej w komunikowaniu w polityce. Pragmatyczne ujmowanie zjawisk zachodz膮cych w obszarze komunikowania w polityce聽 pozwala w du偶ym stopniu na wyodr臋bnienie zr贸偶nicowanych metod prowadzenia kampanii politycznych, co znalaz艂o odzwierciedlenie w du偶ej ilo艣ci stworzonych w literaturze klasyfikacji kampanii politycznych. Dominuj膮 tu uj臋cia przedmiotowe - uwzgl臋dniaj膮ce stopie艅 wykorzystania przez podmioty rywalizacji politycznej r贸偶nych technik komunikacji w celu dotarcia do wyborc贸w oraz uj臋cia podmiotowe - bior膮ce pod uwag臋 okre艣lone formy zachowa艅 zorganizowanych podmiot贸w rywalizacji politycznej. Pierwsze z wymienionych przedstawi艂 mi臋dzy innymi Gary A. Mauser w 1983 roku, wprowadzaj膮c podzia艂 na cztery zasadnicze metody prowadzenia kampanii politycznych, kt贸ry nadal zdaniem autorki pracy nie straci艂 na swej aktualno艣ci[6]: marketingowo zorientowane kampanie polityczne, cechuj膮ce si臋 wysokim stopniem wykorzystania 艣rodk贸w komunikowania masowego oraz profesjonalnym przygotowaniem przekaz贸w formu艂owanych w trakcie kampanii politycznej; kampanie polityczne zorientowane na mass media, charakteryzuj膮ce si臋 nieprofesjonalnym (przyjmuj膮ce 偶ywio艂owy charakter) wykorzystaniem medi贸w do kszta艂towania wizerunku polityka czy ugrupowania politycznego oraz zaprezentowania go wyborcom; profesjonalnie zorganizowane kampanie polityczne, cechuj膮ce si臋 profesjonalnym (prowadzonym przez specjalnie zatrudnionych niezale偶nych konsultant贸w politycznych) wykorzystaniem komunikowania interpersonalnego, zwi膮zanego z formami bezpo艣rednich kontakt贸w z wyborcami; kampanie polityczne rozbudowanych "maszyn" np. partyjnych, opieraj膮ce si臋 na nieprofesjonalnym zastosowaniu komunikacji interpersonalnej, wykorzystuj膮ce g艂贸wnie lojalno艣膰 okre艣lonych segment贸w spo艂ecze艅stwa w stosunku do pewnych lider贸w partyjnych czy konkretnej partii politycznej. Ta spo艂eczna cecha w Polsce straci艂a ju偶 dawno jak si臋 wydaje na swej aktualno艣ci. Inne ciekawe uj臋cie zaproponowali Jan Sundberg i Stefan Hognabb w artykule opublikowanym w 1992 roku w Finlandii. Ich zdaniem dwie zmienne wp艂ywaj膮 na powodzenie przebiegu kampanii politycznej: zasoby podmiotu realizuj膮cego kampani臋 polityczn膮 jak i fakt istnienia b膮d藕 nie zjawiska "wolnych je藕d藕c贸w" (umiej臋tno艣膰 sformu艂owania atrakcyjnej a punktu widzenia medi贸w, oferty lub tematu kampanii politycznej, kt贸ra wzbudzaj膮c powszechne zainteresowanie jest emitowana nieodp艂atnie przez 艣rodki masowego przekazu). Kwestia ta b臋dzie rozwini臋ta w dalszej cz臋艣ci pracy przy okazji omawiania dzia艂a艅 public relations w trakcie kampanii wyborczej.

Kampanie polityczne - zw艂aszcza wyborcze, okre艣lane s膮 te偶 cz臋sto jako p艂aszczyzna komunikowania podmiot贸w rywalizacji politycznej z wyborcami. Najcz臋艣ciej przytaczanym przez r贸偶nych autor贸w[7]podzia艂em kampanii politycznych w uj臋ciu historycznym jest pogrupowanie kampanii na:
*kampanie premodernizacyjne (lata sze艣膰dziesi膮te i siedemdziesi膮te XX wieku), wykorzystuj膮ce g艂贸wnie takie metody komunikacji z wyborcami jak: powszechne wykorzystanie materia艂贸w drukowanych oraz tzw. gad偶et贸w reklamowych, rozmowy z wyborcami w ich domach, organizacja spotka艅 publicznych, organizacja parad, zabaw, konkurs贸w, stosowanie symboli graficznych przez podmioty polityczne, stosowanie billboard贸w, plakat贸w i reklam prasowych. System komunikowania zdominowany w tym okresie by艂 przez centralnie organizowane i koordynowane dzia艂ania partii politycznych. Przewa偶a艂y relatywnie kr贸tkie i intuicyjne kampanie, z dominuj膮c膮 rol膮 agitacji jako metody komunikowania.
*kampanie modernizacyjne (lata osiemdziesi膮te i dziewi臋膰dziesi膮te XX wieku), cechuj膮ce si臋: centralizacj膮 dzia艂a艅 podmiot贸w politycznych na poziomie narodowym, wysokim stopniem technicznego jak i organizacyjnego przygotowania dzia艂a艅 komunikacyjnych tak interpersonalnych jak i masowych, strategicznym wykorzystaniem telewizji, radia i prasy jako podstawowych 艣rodk贸w komunikowania w polityce, prowadz膮cym do standaryzacji i integracji kampanii politycznej, wzrostem znaczenia etatowych pracownik贸w komitet贸w wyborczych (cz臋sto specjalist贸w) oraz kontakt贸w (zlece艅) z wyspecjalizowanymi agencjami zewn臋trznymi, lecz za rezultat kampanii odpowiada艂 nadal podmiot polityczny (upodmiotowienie kampanii), wzrostem koszt贸w prowadzenia kampanii politycznej, wykorzystywaniem technik marketingowych przez podmioty rywalizacji politycznej. By艂y to kampanie centralnie sterowane przez lider贸w partyjnych, w kt贸rej kluczow膮 rol臋 odgrywali profesjonalni doradcy z zewn膮trz. Oparte by艂y one na d艂ugoterminowych dzia艂aniach, wynikaj膮cych z wcze艣niej przeprowadzonych bada艅 opinii publicznej, a nastawionych na og贸艂 wyborc贸w. Widoczne szerokie zastosowanie reklamy politycznej jako g艂贸wnej formy komunikowania si臋 z wyborcami.
*kampanie postmodernizacyjne ( lata dziewi臋膰dziesi膮te XX wieku a偶 po dzi艣 dzie艅), w kt贸rych coraz powszechniej stosowane jest komunikowanie medialne, a charakteryzuj膮ce si臋 takimi zmianami jak: technologiczny rozw贸j 艣rodk贸w masowego przekazu jak komputery i telewizja satelitarna oraz kablowa, nowy spos贸b (wizualno - cyfrowy) prezentacji kandydata czy partii politycznej (CD-ROM-y, kasety wideo i audio, spoty reklamowe, polityczne debaty wirtualne), decentralizacja dzia艂a艅 w trakcie kampanii z jednoczesn膮 koordynacj膮 w terenie, wykorzystanie satelitarnych bezp艂atnych linii telefonicznych i komputerowych do komunikacji z wyborcami oraz lokalnymi jednostkami organizacyjnymi, nowe techniki wyborcze np. badanie "momentalne", teleg艂osowanie, poczty elektronicznej, wzrost znaczenia bada艅 rynku wyborczego przy wykorzystaniu komputerowych baz danych, niski stopie艅 standaryzacji kampanii (segmentacja i targeting wcze艣niej zidentyfikowanych wyborc贸w), permanentna kampania staje si臋 zasadnicz膮 form膮 dzia艂a艅 na rynku politycznym, lokalizacja przekazu medialnego na poziomie krajowym ale i zarazem regionalnym (lokalnym), szerokie wykorzystanie p艂atnych, niezale偶nych i wyspecjalizowanych doradc贸w politycznych z r贸偶nych dziedzin, przejmuj膮cych odpowiedzialno艣膰 za rezultat kampanii, prowadz膮c do uprzedmiotowienia kampanii. Nast膮pi艂a wyra藕na decentralizacja dzia艂a艅 koordynowanych przez o艣rodek decyzyjny oraz ukierunkowanie komunikowania na ma艂o lojalnych wyborc贸w, wyodr臋bnionych na podstawie bada艅 opinii publicznej i pogrupowanych w segmenty rynku. Skuteczne komunikowanie w polityce zak艂ada konieczno艣膰 permanentnych i intensywnych bada艅 elektoratu. Widoczne to jest w kampaniach politycznych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, gdzie mo偶na m贸wi膰 ju偶 o "przemy艣le bada艅" opinii publicznej. Nazywa si臋 je ABC Science (Almost Being Certain) czyli nauka, kt贸ra czyni prawie pewnym. Sonda偶e opinii publicznej przeprowadzaj膮 politycy w USA przed podj臋ciem ka偶dej wa偶nej decyzji. Jak wynika z wielu opinii pojawiaj膮cych si臋 w polskiej literaturze zwartej i czasopi艣mienniczej聽 oraz przeprowadzonych w艂asnych bada艅, w艣r贸d polskiej elity politycznej ta 艣wiadomo艣膰 jest bardzo nik艂a, a nawet mo偶na by pokusi膰 si臋 o stwierdzenie, 偶e niezauwa偶alna.

Zaprezentowany podzia艂 najbardziej odpowiada charakterystyce zmian zachodz膮cych w ameryka艅skich kampaniach politycznych, jednak wyznacza on r贸wnie偶 kierunki zmian, kt贸re widoczne s膮 w polskich kampaniach politycznych po roku 1989. M. Kolczy艅ski ujmuje je w taki oto spos贸b: "pocz膮wszy od ma艂o skoordynowanych, w du偶ej mierze opartych na w艂asnym wyczuciu sytuacji wysi艂k贸w lokalnych dzia艂aczy partyjnych do w pe艂ni profesjonalnych kampanii z szerokim zastosowaniem nowych medi贸w i aktywnym marketingiem wizerunku i g艂贸wnych temat贸w kampanii"[8]. B.Dobek-Ostrowska twierdzi tak偶e, 偶e w艂a艣nie rozw贸j i wdra偶anie marketingu politycznego do polityki jest jedn膮 z fundamentalnych cech procesu profesjonalizacji komunikowania politycznego, kt贸rej sprawc膮 s膮 nowi uczestnicy 偶ycia politycznego - zawodowi komunikatorzy. Autorka podkre艣la tak偶e, 偶e udzia艂 zewn臋trznych ekspert贸w w polityce, tradycyjnie zarezerwowanej dla klasycznych podmiot贸w rywalizacji politycznej jest wynikiem wielu czynnik贸w, ale na uwag臋 zas艂uguje zw艂aszcza dokonuj膮ca si臋 rewolucja informatyczno - komunikacyjna, kt贸ra to powoduje zacieranie si臋 granic mi臋dzy rynkiem politycznym i komercyjnym. W艣r贸d wielu zmian jakie zachodzi艂y w sferze komunikowania w polityce wielu badaczy podkre艣la sygna艂y 艣wiadcz膮ce o ewolucji znaczenia r贸wnie偶 pozycji samego lidera partyjnego w ramach dzia艂a艅 podejmowanych na rynku wyborczym. Do g艂贸wnych i znacz膮cych zmian zalicza si臋: "substytucjonalne聽 przeniesienie symboliki partii politycznej na rzecz wizerunku lidera partyjnego (polityka), tendencje do etykietowania poszczeg贸lnych rz膮d贸w nazwiskami poszczeg贸lnych cz艂onk贸w gabinet贸w (polityk贸w, lider贸w partyjnych) oraz wzrost zainteresowania medi贸w osobami publicznymi (politykami, liderami partyjnymi) a szczeg贸lnie ich 偶yciem prywatnym"[9]. W Stanach Zjednoczonych zjawisko to przybra艂o nazw臋 "centrowo zorientowanej polityki wok贸艂 osoby kandydata" natomiast w Europie "prezydencjalizacji polityki" czy te偶 personalizacji polityki. Ro艣nie przekonanie, i偶 wizualna prezentacja kandydat贸w politycznych staje si臋 kluczowym elementem komunikacji w polityce.聽 Dobrze dobrany lider partyjny ma pe艂ni膰 rol臋 "propagatora marki partyjnej". Posiadanie partyjnego zaplecza nie jest ju偶 warunkiem koniecznym do przeprowadzenia skutecznej kampanii politycznej. O wyborze kandydata na lidera partyjnego decyduj膮 cz臋sto walory osobiste kandydata, predyspozycje medialne czy te偶 wyniki badania opinii publicznej (kandydatura zgodna z oczekiwaniami wyborc贸w). Obserwuj膮c sytuacj臋 r贸偶nych partii politycznych (zw艂aszcza dopiero wchodz膮cych na aren臋 polityczn膮) w Europie w ostatnich latach wida膰 wyra藕nie, 偶e coraz cz臋艣ciej mamy do czynienia z odwr贸ceniem tej sytuacji, tj. silna osobowo艣膰 przyw贸dcy politycznego kreuje wizerunek partii: stabilnej, wiarygodnej i godnej zaufania (J.Haider w Austrii, P.Fortuyna w Holandii, A.Lepper w Polsce).

Rozw贸j 艣rodk贸w masowego przekazu, zwi臋kszona ich konkurencja oraz rola jak膮 odgrywaj膮 w聽 偶yciu spo艂ecze艅stwa spowodowa艂a, 偶e zaistnia艂a konieczno艣膰 pogodzenia podstawowej funkcji medi贸w - funkcji informacyjnej z funkcj膮 komercyjn膮. W konsekwencji tego dokona艂a si臋 zmiana w sposobie prezentacji materia艂贸w dotycz膮cych polityki - wzrost liczby program贸w publicystycznych i relacji z wydarze艅 w 艣wiecie z akcentowanym udzia艂em znanych polityk贸w, podtrzymuj膮ce wra偶enie dynamizmu i dramaturgii, ale i pokazuj膮ce wydarzenia z 偶ycia codziennego znanych polityk贸w. Zmiany te spowodowa艂y zwr贸cenie聽 wi臋kszej uwagi w kampaniach politycznych na tworzenie wizerunku kandydata opartego na jego cechach osobistych, przy jednoczesnym odej艣ciu od warto艣ci ideologicznych i tre艣ci programowych. W kampaniach prezydenckich przeprowadzonych po roku 1989 w Polsce bardzo wyra藕ne jest tworzenie i podtrzymywanie wizerunku podmiot贸w rywalizacji politycznej g艂贸wnie za pomoc膮 艣rodk贸w masowego komunikowania, szczeg贸lnie telewizji. Rozszerzenie tej kwestii oraz聽 zbadanie jej zasadno艣ci z punktu widzenia nadawcy i odbiorcy komunikat贸w sta艂o si臋 wi臋c tak偶e przedmiotem moich bada艅 empirycznych. J.Sztumski i M.Kolczy艅ski[10]zwracaj膮 uwag臋, 偶e zapotrzebowanie na wiedz臋 specjalistyczn膮 w zakresie prowadzenia skutecznej komunikacji w polityce jest nie bez znaczenia dla roli, jak膮 powinny dzi艣 wype艂nia膰 partie polityczne. Z perspektywy partyjnej, mo偶na dokona膰 wyboru pomi臋dzy trzema opcjami. Po pierwsze, dzia艂a膰 na dotychczasowych zasadach. W艂adze partii konstruuj膮 program wyborczy i same wyznaczaj膮 odpowiadaj膮cych im kandydat贸w do wybieralnych w drodze wybor贸w stanowisk. Blokuj膮 one tym samym drog臋 kariery politycznej innym kandydatom, kt贸rzy dysponuj膮c okre艣lonymi zasobami finansowymi i organizacyjnymi mogliby sami podj膮膰 decyzj臋 o samodzielnym starcie w wyborach. Po drugie, polega膰 na doradcach zewn臋trznych, przyjmuj膮c regu艂y post臋powania marketingowego. Cz臋sto w tym przypadku dochodzi do sytuacji konfliktowej, w kt贸rej d艂ugofalowe cele partyjne nie zawsze s膮 zgodne z celami zatrudnionych do konkretnej kampanii politycznej konsultant贸w, oferuj膮cych fachowe przygotowanie i zarz膮dzanie kampani膮 ale postrzeganej poprzez pryzmat skuteczno艣ci czy sukcesu rynkowego. Po trzecie, adaptacja nowoczesnych technik kampanijnych. Wsp贸艂praca z konsultantami politycznymi nie ogranicza, jak cz臋sto si臋 s膮dzi, roli partii politycznej, kt贸ra nadal mo偶e i powinna zachowa膰 prawo aktywnego i konstruktywnego w艂膮czania si臋 do dzia艂a艅 kampanijnych.


[1]b臋d臋 u偶ywa艂a terminu "komunikowanie w polityce" zamiast cz臋sto spotykanego w literaturze przedmiotu "komunikowanie polityczne" jako, 偶e zgadzam si臋 ze zdaniem A.Gnata, 偶e okre艣lenie drugie sugeruje jakoby istnia艂y r贸偶ne odmiany komunikowania. Wiadomo , 偶e tak nie jest. Komunikowanie jest jedno, r贸偶ne natomiast mog膮 by膰 p艂aszczyzny prowadzonych w tym zakresie rozwa偶a艅 czy zastosowania. Tak samo sprawa przedstawia si臋 z poj臋ciem marketing, gdzie wielu autor贸w wprowadza terminy: marketing turystyczny, polityczny, medyczny, wydawniczy, rolniczy itp., zamiast po prostu u偶ywa膰 sformu艂owania podobnie jak w przypadku marketing w us艂ugach, w turystyce, w organizacjach niedochodowych (non-profit). Szerzej na ten temat: A.Gnat Tylko bez polityki prosz臋, Advertising&You,nr 3/2000

[2]M.Kolczy艅ski Marketing partyjny- w drodze do personalizacji dyskursu politycznego, w: (red).D.Walczak Duraj Marketing polityczny a podstawy i zachowania wyborcze spo艂ecze艅stwa polskiego, Wydawnictwo Naukowe Novum sp. z o.o., P艂ock 2002, s.73

[3]B.Dobek-Ostrowska i R.Wiszniowski Teoria komunikowania publicznego i politycznego - wprowadzenie, ASTRUM Wroc艂aw 2001, s.135

[4] J.G.Blumler, D.Kavanagh The Third Age of Political Communication: Influences and Features, Political Communication, vol.16/1995, s.209-225

[5]A.St臋pi艅ska Marketingowe strategie wyborcze. Wybory prezydenckie w Polsce 1990-2000, Wyd.Naukowe INPiD UAM Pozna艅 2004, s.15

[6] G.A.Mauser Political Marketing.An Approach to Campaign Strategy, Praeger Publishers, New York1983, s.50-52, za B.Dobek-Ostrowska, R.Wiszniowski, Ibidem, s.139-144

[7]zw艂aszcza: B.Dobek-Ostrowska, R.Wiszniowski, M.Kolczy艅ski, G.Ignaczewski

[8] M. Kolczy艅ski, J.Sztumski, Marketing polityczny wyd.drugie poszerzone, Wyd.Naukowe 艢l膮sk Katowice 2003 s.96

[9]B.Dobek-Ostrowska, R.Wiszniowski, Ibidem, s.175

聽[10]M.Kolczy艅ski, J.Sztumski, Marketing polityczny.Kszta艂towanie indywidualnych i zbiorowych opinii, postaw i zachowa艅, 艢l膮sk sp. zo.o Wydawnictwo Naukowe Katowice 2000 wydanie 1,,s. 75-76